Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
تصویری
تیر 1396
تیر 1397
تیر 1398
خبر و رسانه
دی 1395
دی 1396
دی 1397

66   محمد غفاری (کمال الملک) (1319-1227)

فهرست آثار

اطلاعات اثر

عنوان اثر : بدون عنوان

امضاء: «محمد غفاری کمال الملک 1331» (پایین چپ)
رنگ‌روغن روی بوم
63×79 سانتی‌متر
تاریخ اثر: 1292

برآورد قیمت

2,000 - 1,500 میلیون ریال

قیمت فروش

قیمت فروش : 5,000,000,000 ریال

درباره اثر

با مرور برگ­‌هایی از تاریخ هنر جهان به هنرمندانی برمی‌­خوریم که به نوابغ دوران خود و یا هنرمندان جریان­‌ساز تاریخ هنر شهرت دارند. همان‌قدر که رافائل و داوینچی و میکلانژ بر تارک فرهنگ باشکوه و کلاسیک رنسانس می‌درخشند، تاریخ هنر ایران پس از طی دوران پرافتخار مانی و کمال­‌الدین بهزاد و سلطان محمد نقاش، بار دیگر در دوره­ قاجار با رسیدن به نام هنرمندانی چون محمودخان صبا، صنیع‌­الملک و به‌ویژه کمال­‌الملک لحظاتی درنگ می­‌کند و به خود می‌بالد. اکنون بر هیچ مورخی پوشیده نیست که نام محمد غفاری معروف به کمال­‏‌الملک در مقام یکی از پیشگامان جریان نقاشی طبیعت­‌گرای ایرانی، با آغاز فصلی نوین در فرهنگ تصویری ایران رقم خورده است.
از اواخر سده پیشین و با تجارب نوگرایانه­ کمال­‌الملک، نگاه بازنمایانه­ نقاش نسبت به طبیعت (دنیای عینی)، جای نگاه مثالی و اسطوره­‌ای را گرفته و به اصلی روشن و انکار‌ناپذیر در عرصه­ هنر ایران تبدیل شده است. بدین ترتیب نقاشی بازنمایانه، طبیعت­‌گرا و واقع‌­گرا، صحنه­ هنر تجسمی ایران را به تسخیر درمی‌­آورد؛ تا جایی که فعل نقاشی کردن در معنی عام آن، با رفتار عینی‌­نگر نقاش و نگاه صرفاً عکاسانه و بازنمایانه همسو می‌­شود.
از دوره­ صفویه، با تغییراتی که در ساختار هنر تصویری و زیبایی­‌شناسی هنرمند ایرانی رخ می‌­دهد، نقاشی «تک‌­چهره» به عنوان سوژه‌­ای جذاب و مورد توجه در نقاشی ایرانی به تدریج ظاهر می‌­شود و متعاقباً ابزار سنتی کاغذ و آبرنگ را به بوم و رنگ­‌روغن تغییر می­‌دهد. نخستین تک­‌چهره‌­ها همچنان نگاه آرمانی نقاش به تمثال یا صورت را ارائه می­‌کنند، به‌طوری که بسیاری از این تک­‌چهره‌­ها شباهت چندانی به واقعیت ندارند و صرفاً تمثالی خیال‌پردازانه هستند. اما از دوره­ قاجار با ورود تابلوهای خارجی چهره (که عمدتاً آورده­ شاهان ایرانی یا تحفه­ سفرای غربی بوده)، پارچه­‌های منقوش به چهره، ورود صنعت چاپ، سفر شاهان قاجار به اروپا و ورود عکاسی به ایران، نقاشی تک‌­چهره همچون اثر حاضر به سوی واقع‌گرایی سیر می­‌کند.
ابراز شگفتی و حیرت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه از نقاشی­‌ها و مجسمه‌­های واقع‌گرایی که در موزه‌­های اروپا دیده بودند، بعدها منشاء استقبال حاکمیت از نقاشی بازنمایانه، به ویژه تک­‌چهره، و تغییراتی عمیق در زیبایی‌­شناسی بومی شد. در واقع در راستای همین تغییرات در فرهنگ بصری است که نقاشی تک‌­چهره از سیمای پادشاهان، درباریان و رجال قاجاری، بارها در آثار کمال­‌الملک و دیگر نقاشان طبیعت­‌گرای دوره­ قاجار و پهلوی دیده می­‌شود.
به‌طور کلی پرتره­‌سازی در آثار متنوع کمال‌­الملک جایگاه ویژه‌ای دارد. حضور چندین اثر کمال‌الملک در حراجی‌های مهم دنیا؛ از جمله دو نقاشی شاخص پرتره­ ناصرالدین شاه (1373) و پرتره­ مظفرالدین شاه (1389) درحراج کریستیز لندن، حاکی از توجه ویژه­ مارکت جهانی به این دسته از آثار اوست. ساخت پرتره­‌های ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه، وثوق­‌الدوله، میرزا محمدحسین ادیب، صنیع‌­الدوله، عضدالملک (نایب‌­السلطنه احمد شاه)، سردار اسعد بختیاری، محمدعلی فروغی و بسیاری دیگر نشان می‌­دهد که او اهتمام و توانایی خاصی در ساخت تک‌­چهره داشته است. البته نباید مناسبات اقتصادی هنر را نیز در سفارش این قبیل آثار از نظر دور داشت. حتی زمانی که کمال­‌الملک به منظور مطالعه­ نقاشی چند سالی به اروپا سفر می­‌کند نیز شاهد خلق پرتره‌­هایی چون فونتن لاتور (نقاش فرانسوی)، رامبرانت و یا پرتیه (دربان محل اقامت او در اروپا) هستیم.
کمال‌­الملک در اثر حاضر به سراغ ثبت چهره­ یکی از رجال مهم قاجاری، یعنی دوست­‌محمدخان معیر­الممالک –  داماد ناصرالدین شاه و پسر ارشد دوستعلی خان نظام‌­الدوله – رفته است. چهره­ دوست‌­محمدخان در این اثر در حالتی موقر، عکاسانه، اشراف­‌منشانه و در لباسی رسمی به تصویر درآمده است و رقم محمد غفاری (کمال‌­الملک) نیز در گوشه­ سمت چپ اثر دیده می­‌شود. عکسی از دوست­‌محمدخان در کنار میرزاصادق‌­خان (کنسول سفارت ایران در مصر، 1300ق) موجود است که احتمال استفاده این عکس تاریخی را در ترسیم این تک­‌چهره تقویت می­‌کند[1]. شاید همان طور که پیش‌تر هم از کمال­‌الملک سراغ داریم، بخشی از اثر را از مدل زنده و بخشی را بر اساس عکس موجود کار کرده است. تناسبات رنگ و طراحی در اثر نیز به خوبی مختصات سبکی کمال‌­الملک را آشکار می­‌کند. شایان ذکر است که دوست‌محمدخان معیر­الممالک که سوژه­ این اثر قرار گرفته، خود از علاقه‌مندان آثار هنری و مجموعه­‌دار بوده و بنا بر روایات تاریخی دستی در نقاشی، عکاسی و خطاطی داشته است. با توجه به هم‌­زمانی سال ساخت اثر و سال درگذشت دوست‌­محمد (1331ق)، شاید بتوان گفت که کمال­‌الملک این چهره را در یاد دوست‌محمدخان آفریده است. در مجموع اثر حاضر یک نمونه شاخص از ژانر پرتره‌­سازی در نقاشی کمال­‌الملک و بطور کلی نقاشی واقع­‌گرای دربار قاجار محسوب می­‌شود.


[1]. معیرالممالک، دوستعلی. رجال عصر ناصری: دوست­‌محمدخان معیرالممالک، یغما، بهمن 1335، ش 103: 516.