این قالی بی‌همتا وشگفت‌انگیز را می‌توان حاصل فرهنگ و هنر مشترک ایرانی و قفقازی دانست. خلق این قالی به اعتبار تاریخ بافتی که بر آن منقوش شده، به دورانی بازمی‌گردد که با وجود جدایی منطقه بزرگ قفقاز از ایران (هفده شهر قفقاز) که از پیامدهای دو عهدنامه گلستان (1813) و ترکمانچای (1828) بود، هنوز هم قصه‌ها و افسانه‌های حوزه بزرگ قفقاز، ذیل نام ایرانِ فرهنگی قرارداشت و اتحاد و یکپارچگی بزرگی را برای اقوام و ساکنین سرزمین قفقاز و ایران رقم میزد.

زمینه فرش به مثابه کتاب مصوّری است که برگ‌هایی از آن منظومه‌های عاشقانه‌ای از شیرین و فرهاد تا لیلی و مجنون را شامل می‌شود که نام و تصاویرشان بر آن بافته شده است. برگ‌هایی دیگر از این «فرش-کتاب»، داستان رستم زال و دیو سفید را از منظومه حماسی شاهنامه دربرمی‌گیرد که با بافت تصاویر و نام‌هایشان، بر اهمیت و ارزش این فرش مصوّر افزوده است. برگ‌های دیگری از این «فرش-کتاب» راوی حماسه قیام کوراغلو و یار باوفایش عیسی باللی است؛ افسانه‌ای که جغرافیای وسیعی از ترکان قفقاز، ایران و آسیای مرکزی را دربرمی‌گیرد. در این جغرافیای وسیع، روایت کوراغلو در قالب شخصیت‌های آذربایجانی، قفقازی، آناتولی، گرجی، اُزبکی، ترکمن، ارمنی، خراسانی، قشقایی تا گروه‌های تاتار در سیبری، وِرد زبان‌هاست.

گوشه پایین فرش (سمت راست) منقوش به نام جهان‌بخش است. جهان‌بخش در متون اسطوره‌ای – حماسی ایرانی چهره‌ای از تبار پهلوانان سیستان است. نام او در شاهنامه فردوسی ذکر نشده، اما در روایت‌های حماسی شفاهی و نقالی، پس از رستم، حضوری پُررنگ دارد. بنا بر روایت‌ها او پسر فرامرز (نوه رستم) است و حضور او اغلب در داستان‌های افزوده بر شاهنامه دیده می‌شود که بعدها در حلقه سیستانی و به‌ویژه در شاهنامه کُردی (روایت‌های حماسی گویش‌های غرب ایران) ثبت شده‌اند. معروفترین داستان جهان‌بخش که بر این فرش نقش بسته، روایتی است که او را درگیر هفت‌خان (هفت مرحله آزمون پهلوانی) نشان می‌دهد. در نقالی مشهوری موسوم به هفت‌لشگر، جهان‌بخش مأموریت می‌یابد تا اسب اسطوره‌ای رستم به نام رخش را که گرفتار طلسم شده، رهایی بخشد. بنا براین روایت، سیمرغ این پهلوان را راهنمایی می‌کند و…. به احتمال قریب به یقین، آن‌که سوار بر اسبی است و به تأکید دو بار در طرفین پیکر رستم و دیو سفید در پایین زمینه این فرش نقش بسته و عبارت جهان‌بخش در مقابلش بافته شده، همان جهان‌بخش این قصه است و اسبی که برآن سوار است نیز شاید همان رخش باشد و بافنده پُربینش و خیال‌پرداز این قالی شگفت‌انگیز به جای سیمرغ راهنما، پرنده‌ای را بر دست جهان‌بخش نشانده است.

داستان‌ها و افسانه‌های مربوط به جهان‌بخش و عیسی باللی به سرزمین‌هایی فراتر از فارسی‌زبانان نیز راه یافته و در میان مردمان منطقه قفقاز به صورت فولکلور روایت شده است.

ملک‌جمشید، ملک‌خورشید و ملک‌محمد از قصه‌های مشهور ایرانی است که نام هرسه، بر زمینه این فرش و بالای سر سه تن که نشسته بر پرنده‌ای بزرگ‌جُسه‌اند، نقش بسته‌اند. راوی این قصه «ننه احترام» است که هیچ‌کس نمی‌داند ننه احترام شخصیتی نمادین یا واقعی بوده، اما در سنت قصه‌گویی ایرانیان راوی قصه‌های کهن متعددی است.

برخی از پیکره‌های حیوانی در این فرش شگفت‌انگیز با نوشتن نام‌هایشان بر بدن، مورد توجه خالق این فرش قرارگرفته‌اند؛ نظیر فیل، جیران (آهو)، پلنگ، اینِک (Inek) به معنای گاو ماده در زبان ترکی و گِیک (Geik) در زبان تُرکی به معنای گوزن.

شاید رازآمیزترین نقشِ این فرش، کودکی است که در بالای سر رستم زال و دیو سفید، گویی در محفظه‌ای قرار دارد و دو حیوان (به احتمالی ببر) در طرفین، نگهبان او هستند. این فرش پُرنقش‌ونگار حاوی عباراتی ناخوانا و حیواناتی است که از دلیل حضور آنان اطلاعی در دست نیست و همچون رازی که در بافت این «فرش-کتاب» نهفته است، با آن باقی خواهند ماند.