میرزا غلامرضا اصفهانی، یکی از نوابغ بی‌همتا و معروف‌ترین خوشنویسان دربار قاجار بود. در تاریخ خوشنویسی ایران، او تنها کسی است که در هر دو خط نستعلیق و شکسته استادی مسلم است. غلامرضا در پانزده سالگی به واسطه استعداد شگرفش به دربار محمدشاه قاجار راه یافت و معلم فرزندانش شد و بعداً نیز مورد توجه ویژه ناصرالدین‌شاه بود. او خط نستعلیق را در همه اندازه‌ها، از کتابت خفی و جلی تا شش‌دانگ کتیبه، استادانه و با صلابتی کم‌نظیر می‌نوشت. از مشهورترین آثار ماندگار او کتیبه‌های مدرسه سپهسالار در میدان بهارستان تهران است که اوج قدرت قلم او را در ابعاد بزرگ نشان می‌دهد.

سیاه‌مشق حاضر یکی از نمونه‌های زیبا و فاخر میرزا غلامرضا و نمونه‌ای شاخص از آثار دوران پختگی اوست. متن قطعه حاوی یادداشتی است که به عنوان یادگاری از مجلس انس و مهمانی در منزل حاجی محسن‌خان مظفرالملک نوشته شده است. این‌گونه آثار که در اصطلاح «اخوانیات» نامیده می‌شوند، اغلب در لحظه‌ای از شور و حال آنی خلق شده و نشان‌دهنده تسلط بداهه‌نویسی هنرمند هستند.

اما همین متن ساده و دوستانه را میرزا غلامرضا با قدرت قلم خود به یک نمونه فاخر هنر خوشنویسی تبدیل کرده است. چینش کلمات اگرچه حاوی متنی پیوسته است، اما از اصول زیبایی‌شناختی «سیاه‌مشق» پیروی می‌کند. توزیع فضاهای مثبت (سواد) و منفی (بیاض) با تعادلی دقیق انجام شده، به‌طوری که ریتم بصری و موسیقی خط در سراسر صفحه حفظ شده است. فشردگی سطرها و سوار شدن حروف بر روی یکدیگر، بدون ایجاد آشفتگی بصری، به اثر هویتی گرافیکی و مدرن بخشیده است که حتی با معیارهای هنر انتزاعی امروز نیز همخوانی دارد.

زمینه اثر با نقوش گیاهی و گل‌ومرغ به شیوه حل‌کاری و با استفاده از طلا تزیین شده است. این تزیینات که هم‌دوره با خوشنویسی اجرا شده‌اند، با ظرافت در پسزمینه قرار گرفته‌اند تا تمرکز بیننده را از قدرت خط منحرف نکنند، بلکه بر غنای بصری آن بیفزایند.

میرزا غلامرضا اصفهانی (1304-1246 ه. ق)

میرزا غلامرضا اصفهانی نزد سید علی حکاک نستعلیق‌نویسی به شیوه میرعماد را آموخته بود. در جوانی به دربار محمدشاه قاجار راه یافت. از حدود 1286 ه.ق از تلفیق شیوه‌های نستعلیق (میرعماد) و شکسته (عبدالمجید) در قالب سیاه‌مشق، سبک شخصی خود را پدید آورد. کتابی درباره زندگی و آثار او منتشر شده است (1398).