میرزا آقا امامی از برجسته‌ترین نگارگران و هنرمندان هنرهای سنتی ایران در یکصد سال گذشته است و در رشته‌های هنری متنوعی مانند طراحی و نقاشی، گل و مرغ، تذهیب و تشعیر، نقشه فرش و بافته‌ها، آثار لاکی، درهای چوبی، شمایل و هنر معرق سوخت تبحر داشت. او سرآمد گروهی از هنرمندان قرن اخیر بود که بازگشت به سنت‌های گذشته هنری ایران را سرلوحه کار خود قرار دادند و در آغاز قرن چهاردهم شمسی به احیای هنر عصر صفوی روی آوردند. گرایش به آثار دوران صفوی و بازآفرینی آن‌ها در این دوران به قدری رواج یافت که گروهی از پژوهشگران از این دوران با نام مکتب نئوصفوی یاد کرده‌اند. در این مکتب امامی به خوبی با نقاشان چیره‌دست دوره صفوی هماوردی می‌کرد.

همچنین، فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی او در زمینه مرمت و احیای نقوش تاریخی، سهم بسزایی در حفظ میراث فرهنگی ایران داشت. آثار امامی فراتر از ارزش هنری، اهمیت تاریخی نیز دارند و به همین دلیل آثار او در برخی از معتبرین موزه‌ها و مجموعه‌های دنیا مانند متروپولیتن نیویورک، ویکتوریا و آلبرت لندن و هنرهای معاصر تهران نگهداری می‌شود.

میرزا آقا را احیاکننده مکتب اصفهان معرفی می‌کنند و دو تابلوی حاضر نمونه تمام‌عیاری از این هنر اوست. الگوی او در این تابلوها، مینیاتور‌های شیخ‌زاده – نقاش معروف اوایل دوره صفویه – در نسخه‌ای از دیوان حافظ است که اکنون در موزه هنر فاگ دانشگاه هاروارد نگهداری می‌شود. این نسخه از دیوان حافظ در حدود سال ۹۳۴ ه.ق به سفارش سام میرزا – برادر کوچکتر شاه طهماسب صفوی – کتابت شده بود. مینیاتور «واقعه در مسجد» از معروفترین آثار شیخ‌زاده است و به عنوان یک اثر شاخص در تاریخ هنر آغاز دوره صفویه بارها مورد پژوهش قرار گرفته و منتشر شده است.

در هر دو نقاشی تکنیک بی‌نظیر امامی در ترکیب رنگ‌های مختلف، مهارت بالا در سایه‌زنی و پرداز جزییات، تعداد زیاد پرسوناژها و شخصیت‌ها، طراحی دقیق چهره‌ها، قلم‌گیری، طراحی پرجزییات تزیینات هندسی ازاره‌ها و دیوار و کف، و پرکردن کامل فضای زمینه با نقوش اسلیمی و ختایی متراکم جلوه‌گر است. ترسیم ظریف و دقیق جزییات معماری در هر دو نقاشی چشم‌نواز و نظرگیر است. دقت و حوصله میرزا آقا در اجرای گره‌چینی‌ها و نقوش اسلیمی روی دیوارها، پنجره‌های مشبک، ظروف چیده‌شده در تاقچه‌ها (تنگ‌های شراب و گلدان‌ها)، نقوش هندسی و کاشی‌کاری‌های محراب و دیوارها حکایت از توانایی او می‌کند.

میرزا آقا امامی معمولاً تک‌نگاره‌های خود را که با تکنیک آبرنگ روی کاغذ اجرا می‌شدند، به صورتی خاص امضا می‌کرد. به نوشته استاد جلال‌الدین همایی، امضای مخصوص او کلمه «امامی» بود که به خط نستعلیق بسیار ریز در گوشه بالای اثر نوشته می‌شد.^[1] در این نقاشی نیز این امضا به رنگ سرخ بسیار ریز در گوشه چپ بالای نقاشی نوشته شده است.

1 . جلال‌الدین همایی، تاریخ اصفهان، ص ۳۲۴.

میرزا آقا امامی (1334-1259)

محمد مهدی امامی مشهور به میرزا آقا امامی از نخستین استادان نگارگر قرن اخیر و احیاکننده فن سوخت بود. وی در زادگاهش، اصفهان به فراگیری نگارگری پرداخت. مدتی در مجمع‌الصنایع تهران به کار بازسازی و مرمت نقاشی‌های عصر صفوی مشغول شد. بعداً به اصفهان بازگشت و کارگاه مستقل خود را در حدود سال 1285 تأسیس کرد. در این کارگاه به کمک شاگردان متعدد تصاویر و اشیای سنتی ایرانی را برای صدور به خارج کشور می‌ساخت. وی علاوه بر نگارگری به نقاشی لاکی، سوخت‌کاری و طراحی برای کاشی و قالی نیز می‌پرداخت.