صادق تبریزی، از پیشگامان هنر نوگرا و جنبش سقاخانه بود، که با شناخت دقیق و استفاده کارآمد از نشانه‌ها و نمادهای موجود در نگارگری و خوشنویسی ایرانی به زبان تصویری منحصربه‌فردی در آثار نقاشی و خط‌نگاره‌هایش دست یافت. وی از ابتدای دهه چهل، همزمان با حسین‌زنده‌رودی و فرامرز پیلارام، خطوط فارسی را با گرایش و اقتباس از خطوط تفننی عهد قاجار، با شیوه‌ای از خط‌نگاری آزاد و رها بدون توجه به معنای کلمات و حروف، به ساحت کالیگرافی مدرن نزدیک کرد، و جزو نخستین هنرمندانی بود که معیارهای زیباشناختی هنر نقاشیخط را ارتقا بخشید.

مجموعه آثار او با عنوان «ریتم خط»، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نقاشانه تبریزی در استفاده از عنصر خط به مثابه موتیفی تزیینی بود و در ادامه این ژانر خاص، گروه دیگری از آثار نقاشیخط را با طراحی و اجرای تابلوهایی که دارای متن‌های مذهبی، عرفانی و عبارات قابل خوانش بودند به صورت تازه‌ای در دهه‌های هشتاد و نود خلق کرد که اثر حاضر متعلق به همین دوره از کارنامه هنری اوست.

تبریزی در اثر پیش‌رو با تکیه بر اصول خط ثلث، تمام کوشش خود را در بازخوانی ماهیت بصری عناصر نگارشی و جنبه‌های گوناگون دلالتگری حروف متمرکز کرده تا نوعی خط‌نگاری نوین مبتنی بر خلاقیت تکوینی را به نمایش بگذارد. رویکرد هنرمند در نگاه اول، یادآور خطوط آیینه‌وار (متعاکس) دوره قاجار است که حالا در ابعادی بزرگ با پسزمینه‌ای رنگارنگ، موقعیتی تازه از همگامی خط و نقش را بر کالبد بوم به تصویر می‌کشد؛ بازی با تکرار نشانه‌ها که ذات خط و جادوی سادگی آن را در برابر دیدگان آشکار می‌سازد.

نظم در چیدمان کلمات در این‌جا با حرکات دقیق قلم و قلمگیری‌های ظریف نوعی بیانگری را موجب می‌شود. نقاش می‌کوشد تا پیوندی ساختارمند میان ترکیب‌بندی حروف و همسان‌سازی معنای آیه شریفه «فالله خیر حافظا و هو الرحم الراحمین» با فضای نقاشی معاصر برقرار سازد؛ ساختاری پر انرژی و پویا که به واسطه ریتم، حرکت و تأکید بر فرم دوردار حروف، روایتی منسجم از نقاشی با خط را پیش روی مخاطب معنا می‌کند.

در تابلوی حاضر، مرز میان خط‌نگاری و نقاشی به کمترین حد خود رسیده چراکه شیوه چیدمان سیال فرم‌ها با تکیه بر یک کنش حسی و مبتنی بر عنصر تکرار و قرینه‌سازی، که از اصول بنیادین هنر و معماری ایرانی ـ اسلامی است، اساس هنر تبریزی را می‌سازد. تبریزی در این اثر ترکیب فن خوشنویسی سنتی و بداهه‌نگاری مدرن را در پسزمینه به‌گونه‌ای سازمان‌دهی کرده که ترکیب نو و کهنه و در نهایت آن‌چه بومی می‌نماید با روایتی جهانی به تعاملی سازنده رسیده‌اند. زیبایی‌شناسی نوبنیادی که در جست‌وجوی قالبی جدید در نقاشیخط معاصر است و اوست که در فرآیند آفرینش، با یاری جستن از سنتی غنی و دیرپا، خطوط ایرانی سبک کاملاً شخصی خود را به عرصه‌ هنری انتزاعی – تغزلی نزدیک می‌کند.

صادق تبریزی (1396-1317)

صادق تبریزی در رشته نگارگری از هنرستان هنرهای زیبای تهران فارغ‌التحصیل شد. خوشنویسی را نیز نزد محمدولی کیمیا قلم و علی‌اکبر کاوه فراگرفت. به استخدام اداره کل هنرهای زیبا درآمد و در کارگاه سفالگری مشغول به کار شد (1338). از هنرکده هنرهای تزیینی لیسانس نقاشی (1344-1340) و فوق‌لیسانس طراحی داخلی (1346-1344) گرفت. اولین بار آثارش را در انجمن ایران و امریکا به نمایش گذاشت (1338). از آن پس، آثارش در نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی متعدد در ایران و دیگر کشورها به نمایش درآمد، ازجمله: سومین و پنجمین بینال تهران (1341 و 1345). تبریزی که برای معالجه به انگلیس رفته بود، در همان‌جا درگذشت.