امضا: «عمل تب‌ریزی‌ S.Tabrizi» (پایین راست)
ترکیب‌مواد روی بوم
175×70 سانتیمتر
تاریخ اثر: حدود 1345

اثر پیش‌رو در مواجهه نخست، تصویری غرق در تزیین، خط، پیکره و رنگ‌های گرم و طلایی است؛ اما تقلیل آن به یک بازخوانی زیباشناسانه از نگارگری ایرانی، از پیچیدگی آن می‌کاهد. آن‌چه در این اثر اهمیت دارد، نه بازسازی نگارگری، بلکه بازتعریف منطق تصویری نگارگری در بستر نقاشی مدرن است.

صادق تبریزی در این‌جا به جای آن‌که فضای سه‌بعدی و طبیعت‌گرایانه را مبنای تصویر قرار دهد، از منطق تصویری سنت ایرانی استفاده می‌کند؛ منطقی که در آن پیکره‌ها، گیاهان، خطوط و نوشتار بیش از آن‌که در خدمت بازنمایی واقعیت بیرونی باشند، در یک سطح تصویری مشترک با یکدیگر زندگی می‌کنند. بنابراین، تصویر فاقد یک مرکز روایی قطعی است و چشم مخاطب مدام میان چهره‌ها، خطوط سیال، عناصر گیاهی و خوشنویسی حرکت می‌کند. بدن‌ها نه با آناتومی واقع‌گرایانه، بلکه با خط، منحنی و ریتم ساخته شده‌اند. زنانگی پیکره‌ها از طریق ظرافت خط، کشیدگی اندام و حالت‌های نرم بدن بیان می‌شود. در نتیجه، بدن بیش از آن‌که یک بدن فردی باشد، به یک نشانه، به‌مثابه بخشی از یک نظام تزیینی بزرگ‌تر، تبدیل می‌گردد.

خط در آثار تبریزی نه حاشیه‌ای تزیینی بر نقاشی، بلکه ماده‌ای بنیادین در معماری تصویر محسوب می‌شود. در این اثر، فرم‌های متأثر از خط ثلث و حافظه بصری کتیبه‌های مذهبی و قرآنی، از کارکرد خوانشی خود فاصله گرفته و به کیفیتی تصویری بدل شده‌اند. هنرمند از حافظه بصری و ساختمان فرمی خط ثلث، به‌ویژه کتیبه‌های مذهبی، بهره می‌گیرد و آن را به ماده‌ای نقاشانه تبدیل می‌کند. کشیدگی‌ها، چرخش‌ها، حلقه‌ها و تداخل حروف بیش از آن‌که خوانده شوند، دیده می‌شوند. حروف، با کشیدگی‌ها، پیچش‌ها و تداخل‌های خود، همچون اندام‌هایی سیال در سطح اثر حرکت می‌کنند و در کنار پیکره‌های نگارگرانه، مرز میان نوشتار، نقش و بدن را از میان می‌برند. پیکره‌ها نیز تا حدی خوشنویسانه اجرا شده‌اند. خط از نوشتار جدا شده و به بدن تبدیل می‌شود؛ بدن هم از بازنمایی واقع‌گرایانه فاصله گرفته و به یک نشانه خطی بدل می‌گردد. بدین‌ترتیب، امر مقدس در اثر نه لزوماً از طریق معنای قابل‌خواندن کلمات، بلکه از طریق حافظه فرهنگیِ خط و حضور بصری آن احضار می‌شود.

صادق تبریزی در این اثر نه به دنبال بازگشت نوستالژیک به گذشته است و نه قصد دارد سنت را کنار بگذارد. اتفاق مهم‌تر، همزیستی و تنش میان سنت و مدرنیته است. پیکره‌ها از حافظه نگارگری وام گرفته‌اند، اما نحوه کنار هم قرار گرفتن آن‌ها، سطح گسترده تصویر و استقلال عناصر تزیینی، اثر را از نگارگری سنتی جدا می‌کند. در نگارگری کلاسیک، جزییات فراوان معمولاً در خدمت روایت‌اند؛ اما در این‌جا روایت تا حد زیادی در حاشیه قرار می‌گیرد و خودِ سطح تصویر به موضوع تبدیل می‌شود. اثر را می‌توان همچون یک میدان بصری دید که در آن بدن، خط، تزیین و نشانه، بدون سلسله‌مراتب قطعی در کنار هم قرار گرفته‌اند.

صادق تبریزی (1396-1317)

صادق تبریزی در رشته نگارگری از هنرستان هنرهای زیبای تهران فارغ‌التحصیل شد. خوشنویسی را نیز نزد محمدولی کیمیا قلم و علی‌اکبر کاوه فراگرفت. به استخدام اداره کل هنرهای زیبا درآمد و در کارگاه سفالگری مشغول به کار شد (1338). از هنرکده هنرهای تزیینی لیسانس نقاشی (1344-1340) و فوق‌لیسانس طراحی داخلی (1346-1344) گرفت. اولین بار آثارش را در انجمن ایران و امریکا به نمایش گذاشت (1338). از آن پس، آثارش در نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی متعدد در ایران و دیگر کشورها به نمایش درآمد، ازجمله: سومین و پنجمین بینال تهران (1341 و 1345). تبریزی که برای معالجه به انگلیس رفته بود، در همان‌جا درگذشت.