امضا: «B Mohassess.1978» (روی بدنه)
برنز
16×15×26 سانتیمتر
تاریخ اثر: 1357
تک‌نسخه

مرد نی‌لبک‌زن برگرفته از شخصیت اسطوره‌ای «فان» رومی یا «ساتیر» یونانی یکی از موضوعاتی است که بهمن محصص بارها در نقاشی‌ها و مجسمه‌هایش تصویر کرده است. مشهورترین آن‌ها مجسمه چهارمتری مرد نی‌لبک‌زن است که در سال ۱۳۵۳ در محوطه تئاتر شهر تهران نصب شد. فان‌ها در اسطوره‌شناسی رومی موجوداتی شاخدار، با بالاتنه انسان و پایین‌تنه بز هستند و هنرمندان اروپایی بسیاری از جمله پل روبنس، نیکولا پوسن و پابلو پیکاسو این موضوع اسطوره‌ای را مضمون آثار خویش قرار داده‌اند. توجه به اسطوره‌ها و شمایل‌های بت‌وار انسانی – حیوانی از شاخصه‌های آثار بهمن محصص است که در مجسمه حاضر نیز تجلی یافته است. او با رجوع به این فیگور هنر کلاسیک، همان رویکرد هنرمندان مدرنیست همچون پیکاسو را در استفاده از اسطوره‌ها و هنرهای بومی برای خلق اثر مدرن و امروزی به کار می‌گیرد.

پیکره عضلانی و پرپیچ‌وتاب مرد نی‌لبک‌زن، با ساق‌ها و ساعدهای نوک‌باریک، استمرار تنش دراماتیک از اسطوره تا واقعیت را یادآور می‌شود. این بار محصص آن را نشسته بر روی سکویی در حال نواختن نشان می‌دهد. با این وجود این مجسمه نیز همچون بسیاری دیگر از مجسمه‌های او طوری ساخته شده که بی‌وزن به نظر می‌رسد.

بهمن محصص که مدت طولانی از عمر خود را بیرون از ایران گذراند، هنرمندی بود صاحب یک شیوه، یک صدا، که هم به شدت ایرانی بود و هم اروپایی. در آثار محصص بارزترین نشانه مدرنیته فرهنگی او دیده می‌شود. به اعتقاد جوزپه سلواجی، منتقد برجسته ایتالیایی «می‌توان هرچه را پیشتر درباره‌اش به مثابه آفریننده گفته شده، تکرار کرد و باز هر بار به جلوه جدیدی از شخصیتش رسید»[1]. نمی‌توان تصمیم گرفت که محصص را اول باید مجسمه‌ساز خطاب کرد یا نقاش یا مترجم یا کارگردان. همه به یک اندازه توصیف محصص‌اند. او نمونه مشخصی از یک شخصیت روشنفکر ایرانی بود.

[1] . سلواجی، جوزپه؛ بهمن محصص؛ ایتالیا، ۱۳۵۵

بهمن محصص (1389-1309)

بهمن محصص در نوجوانی نقاشی را از حبیب محمدی، نقاشی که در آکادمی هنری مسکو تحصیل کرده بود، فراگرفت (1327). چندی نزد جلیل ضیاءپور آموزش دید و به انجمن «خروس جنگی» پیوست و سردبیری نشریه «پنجه خروس» را برعهده داشت (1332). به ایتالیا رفت و دوره کوتاهی را در آکادمی هنرهای زیبای رم گذراند (1333). محصص برای نخستین بار مجموعه‌ای از نقاشی‌هایش را در باشگاه نیروی سوم به نمایش گذاشت (1331) و از آن پس نقاشی‌ها و مجسمه‌هایش در نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی متعدد در ایران و دیگر کشورها به تماشا درآمدند. همچنین آثارش به بینال‌های تهران، ونیز و سائوپائولو راه یافت. در سال 1342، به قصد فعالیت‌های فرهنگی و هنری به ایران بازگشت و علاوه بر برگزاری تعدادی نمایشگاه انفرادی، آثار نویسندگانی چون پیراندلو، مالاپارته، یونسکو، کالوینو و ژان ژنه را به فارسی ترجمه و منتشر کرد و چند نمایشنامه از جمله «هانری چهارم» پیراندلو را به روی صحنه آورد. بار دیگر به ایتالیا بازگشت و در آن‌جا چند سفارش مجسمه برای نصب در تهران اجرا کرد. محصص در ایتالیا درگذشت.