امضا: «آیدین آغداشلو 1389» (پایین راست)
مدادرنگی و آبرنگ روی مقوا
40×59 سانتیمتر
تاریخ اثر: 1389

در نگاه نخست، اثر آیدین آغداشلو تصویری بسیار ساده ارایه می‌کند: تکه‌ای از یک سطح تصویری که گویی مچاله شده و در فضای سفید و خالی معلق مانده است؛ اما این سادگی ظاهری به‌سرعت کنار می‌رود. با دقت بیشتر، در میان چین‌ها و شکستگی‌های سطح، بخشی از یک نقش تاریخی و تزیینی آشکار می‌شود. تصویری که زمانی می‌توانسته حامل نظم، زیبایی و کمال باشد، اکنون در وضعیتی آسیب‌دیده و ناپایدار ظاهر شده است. در این‌جا، موضوع اثر در حقیقت کاغذ مچاله‌شده نیست، بلکه سرنوشت یک تصویر است.

در اثر حاضر، آن‌چه در ابتدا همچون تکه‌ای کاغذ مچاله‌شده در فضایی سفید و خلوت به نظر می‌رسد، به‌تدریج به تصویری درباره خود تصویر بدل می‌شود. سطحی که زمانی حامل تصویر بوده، اکنون در اثر فشار، چین‌خوردگی و شکستگی، از وضعیت طبیعی خود خارج شده، اما در میان همین آشفتگی، قطعه‌ای از نقش تاریخی همچنان باقی مانده است. زیبایی، نابود نشده، اما دیگر سالم و دست‌نخورده نیز نیست. مچاله‌شدن در این‌جا یک وضعیت صرفاً فرمی نیست؛ ردپای یک کنش غایب است. چیزی پیش از لحظه مشاهده بیننده اتفاق افتاده است: دستی تصویر را فشرده، سطح را درهم شکسته و نظم پیشین را مختل کرده است. آن‌چه هنرمند نشان می‌دهد خود لحظه تخریب نیست، بلکه پس از تخریب است؛ لحظه‌ای که در آن، اثر آسیب دیده و اصل واقعه از دسترس خارج شده است. از همین‌رو، کاغذ مچاله‌شده می‌تواند استعاره‌ای از خاطره باشد: چیزی که هنوز وجود دارد، اما دیگر نمی‌توان آن را به شکل نخست بازگرداند.

فضای سفید پیرامون، این وضعیت را تشدید می‌کند. خلأ اطراف، شیء را از زمینه جدا کرده و آن را همچون بقایای چیزی ازدست‌رفته در فضایی بی‌زمان معلق نگه می‌دارد. سایه ظریف زیر آن نیز در همین بازی میان حضور و غیاب نقش دارد: کاغذ مادی است، وزن دارد و سایه می‌اندازد، اما در عین حال چنان از زمینه جدا شده که بیشتر به خاطره‌ای بدل می‌شود که هنوز نشانه‌ای از وجود خود بر جهان باقی گذاشته است. خطوط طلایی نیز در این ساختار، حضوری دوگانه دارند. از یک سو یادآور ظرافت و آرایه‌های سنت تصویری ایرانی‌اند و از سوی دیگر، در کنار سطح آسیب‌دیده اثر، کیفیتی پارادوکسیکال پیدا می‌کنند؛ زیبایی در کنار ویرانی. این تضاد، بدون آن‌که نیازمند روایت مستقیم باشد، نیروی عاطفی اثر را شکل می‌دهد. لذا اثر بیش از آن‌که درباره مرگ زیبایی باشد، درباره وضعیت زیبایی پس از مواجهه با زمان است.

با این همه، اثر همچنان واجد تناقضی اساسی و تأمل‌برانگیز است؛ آغداشلو با دقت و مهارتی چشمگیر، تصویری از زیبایی را بازمی‌سازد تا شکنندگی آن را آشکار کند. بازسازی و تخریب در برابر یکدیگر قرار نمی‌گیرند؛ یکی شرط دیگری می‌شود. تصویر باید دوباره ساخته شود تا بتوان نشان داد که هیچ تصویرِ ساخته‌شده‌ای از گذر زمان، حافظه و انهدام مصون نیست. این اثر را می‌توان تأملی بر خودِ تاریخ هنر دانست. تاریخ هنر مجموعه‌ای از تصاویر باقی‌مانده از گذشته است؛ اما این تصاویر هرگز بی‌واسطه به امروز نمی‌رسند. آن‌ها از خلال موزه، کتاب، مرمت، بازتولید، حافظه و نگاه معاصر دوباره معنا می‌شوند. آنچه امروز از گذشته دیده می‌شود، خود حاصل فرآیندی از انتخاب، حذف و بازسازی است.

آیدین آغداشلو (متولد 1319)

آیدین آغداشلو فعالیت حرفه‌ای خود را در نوجوانی با فعالیت در یک مؤسسه تبلیغاتی شروع کرد (1335). در سال 1338 وارد دانشکده هنرهای زیبای تهران شد، اما تحصیل را ناتمام رها کرد. نمایشگاه‌های انفرادی معدودی برپا کرده که نخستین آن در انجمن ایران و امریکا در تهران برگزار شد (1355)، اما آثارش در نمایشگاه‌های گروهی متعدد در ایران و دیگر کشورها به نمایش درآمده است. وی فعالیت نویسندگی را از سال 1342 آغاز کرد و تا به امروز بیش از صدها مقاله درباره هنر گذشته و معاصر ایران نوشته است. موزه رضا عباسی به سرپرستی او در سال 1355 برپا شد. کارشناسی آثار هنر قدیم ایران بخش دیگری از فعالیت‌های آغداشلوست.